Cây Bàng bài 2

Lê Đức Bảo

Trong dân gian Bàng đã dược dùng để chỉ nhiều loại cây và cả một loại cỏ. Dương Xuân Quang [1] cho biết theo G.S Phạm Hoàng Hộ trong quyển Cây cỏ Việt Nam có những cây và cỏ mang tên Bàng sau đây:

Bàng biển
Bàng hôi hay Bàng mốc
Bàng bí hay chiếc Bàng
Bàng nước
Bàng nâu hay Gáo Vàng, Gáo không cuống, Bộc và Cỏ Bàng

Dưới con mắt của nhà khoa học, họ đã nhận được, phân loại cũng như đặt tên khoa học cho cấc cây và cỏ Bàng của chúng ta [2]

Tên khoa học của Bàng Biển: Terminalia catappa L.
Bàng Hôi: Terminalia bellirica
Bàng Bí: Baringtonia asiatica
Bàng nước: Fagraea crenulata Maingay ex.Cl.
Bàng nâu: Neonauclea sessilifolia Merr.
và Cỏ Bàng: Lepironia articulata Domin.

Như thế cây Bàng nào thuộc về cây Bàng của tuổi thơ Việt Nam (nói rộng ra cây Bàng có liên hệ mật thiết với sinh hoạt hàng ngày)? Dựa theo tài liệu viết dân gian (thơ, văn, lời kể...) [3], tài liệu khoa học của G.S. Pham Hoàng Hộ [4] và bài nghiên cứu của Nguyễn Hữu Đính [5], ta có thể kết luận cây bàng biển (Terminalia catappa L.) chính là cây bàng thơ ấu của chúng ta.
Nguyễn Hữu Đinh [6] đã tả

"...Cây Bàng dáng lạ, tàng lá thay đổi theo mùa, dể mọc, dể sống, chịu gió bão, thích hợp thổ nghi Huế, nên được duy trì. Nhưng vì dáng cây Bàng có vẻ quá nghiêm trang, hơi buồn, chỉ nên trồng nó ở những nơi cổ kính. nói như thế không có nghĩa là loại hẳn cây Bàng ra khỏi các công viên, trường học. Một vài cây Bàng trồng đúng chổ, vẫn có thể gợi lên một vài điều bất ngờ, thích thú.

Một điều cần lưu ý là không nên trồng Bàng theo vệ đường để làm cây bóng. Lá Bàng lớn, đến mùa rụng, chưa quét kịt, rất khó coi. Lá Bàng lại năng bị một loại sâu ăn, hình khá lớn, rơi xuống đường gây nhiều phiền phức. hệ thống rể Bàng lại nhiệu rể ngang to lớn, nổi trên mặt đất, làm hỏng gạch lát vệ đường, không tiện cho việc đi lại. Tuy vậy, ở Hà Nội, gần khu Giảng Võ có vài con đường dây điện thấp, trồng Bàng, đầu hớt, tầng nhánh xoè ra, toả bóng trên mặt đường, trông cũng dể coi.

Tàn lá bàng
Tàn lá bàng

Thân cây Bàng dáng kỳ dị, nhiều u nần, cành đâm ngang, mọc thành từng tầng rất rõ. Hệ thống rể ngang mãnh liệt mọc nối tiếp dưới những cái "vè" đế gốc, to lớn, vì thế cây Bàng ít sợ gió bão. Gỗ Bàng thớ xoắn, khó nứt vỡ, nên ở nông thôn, người ta rất sung sướng khi có một gốc Bàng đủ lớn để làm cối giã gạo. Trái cây Bàng có chất chua ngọt, trẻ con rất thích, lại chứa một chất thuộc da. Chính tên giống Terminalia đã được Linné đặt ra để chỉ những loại cây phần lớn ở Ấn Độ,.."

Bóng mát cây bàng
Bóng mát cây bàng

Thân cây bàng
Thân cây bàng

Về kỹ thuật trồng: Bàng được trồng dựa biển Bắc Trung Nam theo G.S. Phạm Hoàng Hộ. Trồng cây bằng hột. Muốn cây đẹp ta phải chăm sóc và tỉa cành. Nói về lợi ích kinh tế cây Bàng cho người Việt thì ta không có số liệu chính thức. Nhưng về những lợi ích kinh tế gián tiếp của cây Bàng thì vô giá. Hầu như cây Bàng luôn luôn hiện diện trong các sinh hoạt hàng ngày của người dân Việt. Ta có thể kể cây Bàng là nơi vui đùa của trẻ thơ [6], nơi hẹn hò của các cặp trai gái yêu nhau, nơi buôn bán, nơi nghỉ mát lúc trưa hè...Cây Bàng là nguồn cảm hứng cho các thi sĩ, nhà văn, họa sĩ, nhiếp ảnh nay và xưa. Cây Bàng là nguồn thuốc chữa bệnh, thuốc nhuộm và thuộc da, làm nguyên liệu cho kẹo gưong xứ Huế. Nếu Bàng đựoc trồng thành rừng Bàng ta có một nguồn lợi gián tiếp giữ được đất , chống xói mòn, điều hòa lượng nước mưa, kiểm soát lũ lụt...Đồng thời là một thú giải trí đầy nghệ thuật và có tính nhân ái của người trồng Bàng thành rừng. [7]

Thế giới đã xử dụng cây Bàng Biển trong nhiểu trường hợp.
Theo nguồn www.naturia.per.sg/buloh/plants Open in New Window
Bàng được dùng như thực phẩm từ hột, dầu nấu ăn từ hột khô. Gỗ Bàng dùng ở những nơi thiếu gỗ; Bàng được làm những vật chịu nặng như xe kéo, bánh xe và trụ cột.
Tannin và thuốc nhuộm màu đen được trích từ vỏ cây, lá và hột.
Bàng được trồng bên đường với mục đích cung cấp bóng mát.
Bàng được dùng làm thuốc truyền thống:
-Lá, vỏ và trái: kiết lỵ (Đông Nam Á) , thuốc đắp cho những bênh đau khớp (Nam Dương)
-Trái và Vỏ: thuốc ho (Samoa), thuốc suyễn (Mexico)
-Trái: thuóc cho bệnh cùi, nhức đầu (Ấn Độ)
-Trái chín: Say sóng (Mexico)
-Lá: ký sinh trùng đường ruột ( Philippines); bệnh mắt, thấp khớp, vết thương (Samoa); làm ngừng chảy máu lúc nhổ răng (Mexico); Lá Bàng rụng được dùng chữa bệnh gan (Đài Loan); Lá Bàng tươi được dùng chữa bênh đau ruột-colic- (Nam Mỹ)
-Nước lấy từ lá- juice of leaves- chữa ghẻ, bệnh da, cùi (Ấn Độ, Pakítan)
-Vỏ cây: bệnh họng và miệng, rối loạn đường ruột và tiêu chẩy (Samoa); sốt, kiết lỵ (Brazil)

Những nghiên cứu mới đã khám phá vài đăc tính có thể dùng điều trị huyết áp cao. Một nghiên cứu mới gần đây theo S.N.Nagendra (www.aquarticles.com Open in New Window) lá Bàng có chứa chất kháng sinh -organic acid như humic và tannin-. Để lá bàng khô vào nước sẽ tạo một môi trường êm dịu rất tốt khi so với hóa chất và là một nguòn thuốc rẻ tiền nuôi cá. Ở Singapore bán một lá bàng với giá $1!

Hình vẽ hóa, lá và quả bàng
Hình vẽ hóa, lá và quả bàng

Lá Bàng khô quảng cáo bán trên mạng
Lá Bàng khô quảng cáo bán trên mạng

Chú Thích:
[1], [2], [3], [4] theo mục thư tín tháng 12 www.tranluc.net
[5] 'Nghiên cứu Huế tập 4 2002' hamnghihue.loptoi.com Open in New Window
[6] Trong Hồi ký Phạm Duy, một nhạc sĩ lừng danh, cũng có một đoạn nói về thú bắn quả Bàng (www.phamduy.com Open in New Window)
[7] Cây bàng bài 1
Hình [1] từ www.natura.per.sg/buloh/plants Open in New Window
Hình [2] và [3] từ www.hear.org/starr/hiplants/images Open in New Window
Hình [4] từ www.tropilab.com/terminalia-cat.html Open in New Window

Cập nhật: Ngày 4 tháng 1 năm 2005